Zakaz konkurencji – istotne zagadnienia
Istota zakazu konkurencji
Zakaz konkurencji stanowi zbiór klauzul umownych wdrożonych do umowy cywilnoprawnej lub umowy o pracę. Zakaz konkurencji może zostać również ustanowiony w odrębnej umowie.
Zakaz konkurencji ma na celu zapobieganie sytuacjom, w których pracownik lub zleceniobiorca podejmuje działalność konkurencyjną wobec pracodawcy lub zleceniodawcy.
Co do zasady, zakaz konkurencji może zostać zastrzeżony na czas trwania stosunku pracy czy też obowiązywania umowy cywilnoprawnej lub po ich zakończeniu. W praktyce zakaz konkurencji jest najczęściej wprowadzany do umów na cały okres trwania umowy, w szczególności w relacjach z osobami mającymi dostęp do szczególnie istotnych informacji dla jego przedsiębiorstwa.
Główną intencją wprowadzenia zakazu konkurencji jest ochrona interesów biznesowych, w szczególności w zakresie zachowania tajemnic handlowych, know-how, wypracowanych unikatowych rozwiązań.
Dobrze zastrzeżony zakaz konkurencji zapobiega wyciekom wyżej wyszczególnionych informacji dotyczących przedsiębiorstwa, co w szczególności zapobiegać ma utracie klientów, którzy stanowią najbardziej istotne aktywo przedsiębiorcy. Przeznaczeniem zakazu konkurencji jak również zapobieganie wzmacnianiu konkurencji, która mogłaby w łatwy sposób pozyskać i wykorzystać unikatowe rozwiązania przedsiębiorcy, za pośrednictwem nawiązywania współpracy z pracownikami/zleceniodawcy przedsiębiorcy, który wypracował unikatowe rozwiązania.
Definicja działalności konkurencyjnej
Działalnością konkurencyjną są czynności zarobkowe podejmowane na własny rachunek (jako przedsiębiorca) lub na rachunek osoby trzeciej (jako pracownik, zleceniobiorca i tym podobne), jeżeli te czynności pokrywają się, przynajmniej częściowo, z zakresem działalności pracodawcy.
Dotyczy to zarówno produkcji towarów lub świadczenia usług tego samego rodzaju, jak i towarów i usług zbliżonych do działalności pracodawcy, które mogą je zastąpić (usługi lub towary o charakterze substytucyjnym). Umowa powinna określać rodzaje działalności zakazanej dla pracownika oraz terytorium objęte tym zakazem.
Zgodnie z definicją sformułowaną przez Sąd Najwyższy obowiązkom wynikającym z umowy o zakazie konkurencji uchybia jedynie taka działalność , która jest rzeczywiście prowadzona, adresowana do tego samego kręgu odbiorców i która choćby częściowo pokrywa się z działalnością przedsiębiorcy i realnie zagraża jego interesom.
Źródła zakazu konkurencji
Jak wyżej wspomniano zakaz konkurencji stanowi zobowiązanie umowne, które może zostać uregulowane na podstawie różnych podstaw prawnych. Wyróżnić należy trzy źródła stanowiące podstawę dla zakazu konkurencji:
#1 zakaz konkurencji pracownika – uregulowany na podstawie podstawie przepisów kodeksu pracy
#2 zakaz konkurencji agenta – zakaz na podstawie cywilnoprawnych przepisów o umowie agencyjnej
#3 zakaz konkurencji ustalony pomiędzy stronami na cywilnoprawnej zasadzie swobody umów
#1 Zakaz konkurencji przy stosunku pracy
Kogo obowiązuje zakaz konkurencji przy stosunku pracy?
Zakaz konkurencji dotyczy każdego pracownika, z którym pozostaje z pracodawcą w stosunku pracy tj. co do zasady zawarł z pracodawcą umowę o pracę oraz zawarł z pracodawcą umowę o zakazie konkurencji.
Forma umowy o zakazie konkurencji przy stosunku pracy
Umowa o zakazie konkurencji powinna zostać zawarta w formie pisemnej pod rygorem nieważności. Zachowanie formy szczególnej umowy o zakazie konkurencji jest niezwykle istotne z punktu widzenia jego wykonalności. Niedochowanie formy szczególnej oznaczać będzie przyjęcie, że pracownik nie jest zobowiązany do stosowania się do zakazu.
Podkreślić należy, że umowa o zakazie konkurencji nie musi stanowić odrębnego od umowy o pracę dokumentu. Dopuszczalne jest uregulowanie tej kwestii w samej treści umowy o pracę.
Okres obowiązywania zakazu konkurencji przy stosunku pracy
Jeżeli strony umowy o pracę nie postanawiają inaczej, zakaz konkurencji obowiązuje przez cały okres trwania stosunku pracy. Możliwe jest ustalenie okresu trwania zakazu pracy ponad okres trwania stosunku pracy tj. po rozwiązaniu umowy o pracę.
Odpłatność zakazu konkurencji przy stosunku pracy
Na uwadze należy mieć, że o ile zakaz konkurencji w trakcie trwania stosunku pracy może być nieodpłatny, tak po jego rozwiązaniu pracodawca zobowiązany jest do wypłaty odszkodowania z tytułu dalszego stosowania się przez pracownika do zakazu konkurencji – o czym mowa poniżej.
Odszkodowanie należne pracownikowi za utrzymywanie zakazu konkurencji, na podstawie aktualnie obowiązujących przepisów wynosi min. 25 proc. wynagrodzenia otrzymanego przez pracownika przed zakończeniem stosunku pracy przez cały okres, w którym pracownik stosował się do zakazu konkurencji. Do obliczenia odszkodowania należy wliczyć wszystkie składniki wynagrodzenia wypłacone pracownikowi tj. wynagrodzenie zasadnicze, premie, nagrody, różnego rodzaju dodatki, wynagrodzenie za godziny nadliczbowe.
Jakie są skutki naruszenia zakazu konkurencji przy stosunku pracy?
Pracownik naruszający zakaz konkurencji ponosi wobec pracodawcy odpowiedzialność odszkodowawczą na zasadach ogólnych kodeksu pracy.
Na uwadze należy mieć, że maksymalna odpowiedzialność pracownika względem pracodawcy pozostaje ograniczona do 3-miesięcznego wynagrodzenia pracownika. Ograniczenie odpowiedzialności pracownika nie znajduje zastosowania, gdy pracownikowi przy niezastosowaniu się do zakazu konkurencji można przypisać winę umyślną w postaci co najmniej zamiaru ewentualnego.
W przypadku podniesienia przez pracodawcę roszczenia o zapłatę odszkodowania za naruszenie zakazu konkurencji, pracodawca zobowiązany jest wykazania wystąpienia po swojej stronie szkody o charakterze majątkowym, która związana jest z naruszeniem, które dopuścił się pracownik.
Zakończenie umowy o zakazie konkurencji przy stosunku pracy
Umowę o zakazie konkurencji po zakończeniu stosunku pracy można wypowiedzieć.
Bezpośrednio na podstawie obowiązującej ustawy covidowej okres wypowiedzenia umowy o zakazie konkurencji wynosił 7-dni.
Aktualnie, kwestia ta pozostaje nieuregulowana ustawowo, w związku czym strony umowy o zakazie konkurencji powinny określić zasady wypowiedzenia umowy o zakazie konkurencji bezpośrednio w treści tejże umowy.
#2 Zakaz konkurencji w ramach umowy agencyjnej
Zakaz konkurencji przy umowie agencyjnej
Możliwość uregulowania zakazu konkurencji w umowie agencyjnej przewidują wprost obowiązujące przepisy Kodeksu Cywilnego.
Forma zakazu konkurencji przy umowie agencyjnej
Umowa o zakazie konkurencji powinna zostać zawarta w formie pisemnej pod rygorem nieważności. Zachowanie formy szczególnej umowy o zakazie konkurencji jest niezwykle istotne z punktu widzenia jego wykonalności. Niedochowanie formy szczególnej oznaczać będzie przyjęcie, że agent nie jest zobowiązany do stosowania się do zakazu.
Podkreślić należy, że umowa o zakazie konkurencji nie musi stanowić odrębnego od umowy agencyjnej dokumentu. Dopuszczalne jest uregulowanie tej kwestii w samej treści umowy o pracę.
W celu zabezpieczenia interesów przedsiębiorcy niezwykle istotne jest precyzyjne przygotowanie umowy. Umowa o zakazie konkurencji zawierana w związku ze stosunkiem głównym, który stanowi umowa agencyjna powinna zawierać elementy takiej jak szczegółowe określenie: (i) grupy klientów, których zakaz konkurencji dotyczy lub (ii) obszaru geograficznego, objętego działalnością agenta, jak również (iii) rodzaju towarów lub usług stanowiących przedmiot umowy.
W przypadku nieprecyzyjnego przygotowania treści umowy o zakazie konkurencji, określone w niej prawa i obowiązki mogą okazać się niemożliwe do wyegzekwowania na etapie postępowania sądowego.
Odpłatność zakazu konkurencji przy umowie agencyjnej
Niezwykle istotną różnicą odróżniającą umowę o zakazie konkurencji zawartą w związku z umową agencyjną względem umowy o pracę jest brak konieczności zapłaty wynagrodzenia tytułem utrzymywania zakazu konkurencji przez agenta.
Przepis dotyczący wynagrodzenia z tego tytułu ma charakter dyspozytywny co oznacza, że strony w umowie mogą postanowić o nieodpłatności umowy o zakazie konkurencji. W celu zagwarantowania braku odpłatności umowy o zakazie konkurencji należy zadbać o to, aby umowa stanowiła wyraźnie o braku jej odpłatności. W przeciwnym wypadku agentowi będzie należne wynagrodzenie „w odpowiedniej sumy pieniężnej”, co w praktyce oznaczać będzie konieczność zapłaty na jego rzecz wynagrodzenia stanowiącego istotną część uzyskiwanego przez niego wynagrodzenia.
Wyżej opisane zasady dotyczą zakazu konkurencji trwającego w trakcie obowiązywania umowy agencyjnej, jak również po jej zakończeniu – o ile taki zakaz konkurencji został zastrzeżony.
Okres zakazu konkurencji przy umowie agencyjnej
Zakaz konkurencji w związku z umową agencyjną co do zasady może trwać w okresie jej obowiązywania. Stronom przysługuje również prawo przedłużenia obowiązywania zakazu konkurencji na okres po ustanie stosunku prawnego wynikającego z umowy agencyjnej. Na uwadze jednak należy mieć, że zakaz konkurencji nie może trwać dłużej niż dwa lata liczone od rozwiązania umowy agencyjnej. Zastrzeżenie dłuższego okresu jest nieważne i nie wywołuje skutku prawnego.
Skutki naruszenia zakazu konkurencji w umowie agencyjnej
Kodeks cywilny nie wskazuje skutków naruszenia zakazu konkurencji związanego z umową agencyjną. W przypadku dochodzenia roszczeń od osoby naruszającej zakaz konkurencji od osoby, która nie stosuje się do zakazu odwołać należy się do ogólnych przepisów odszkodowawczych.
Na uwadze należy mieć, że budowanie swoich roszczeń na podstawie ogólnych przepisów odszkodowawczych jest niezwykle skomplikowane, ponieważ wymaga od strony dochodzącej roszczenia wykazania szkody, co w praktyce jest bardzo skomplikowane – strona musi zgromadzić materiał dowodowy, który wprost wskazywać będzie na szkodę majątkowej, której doznała w związku z brakiem stosowania się agenta do postanowień umowy o zakazie konkurencyjnym.
Optymalnym sposobem zapewniającym możliwość skutecznego dochodzenia roszczeń związanych z naruszeniem zasad wynikających z umowy o zakazie konkurencji jest prawidłowe zastrzeżenie kary umownej za każdy przypadek naruszenia umowy o zakazie konkurencji. Takie rozwiązanie znacząco upraszcza proces dochodzenia roszczenia od osoby, która nie stosuje się do zawartej umowy o zakazie konkurencji.
Zakończenie umowy o zakazie konkurencji przy umowie agencyjnej
Oprócz oczywistych przyczyn obowiązywania umowy o zakazie konkurencji takich jak rozwiązanie umowy agencyjnej lub upływ czasu na jaki została zawarta, czy też jej wypowiedzenia na zasadach wynikających z jej treści, istnieje szczególna możliwość zakończenia tejże umowy, a to odwołanie zakazu konkurencji przez dającego zlecenie oraz zwolnienie się od zakazu konkurencji przez agenta.
Odwołanie zakazu konkurencji przez dającego zlecenie jest możliwe poprzez złożenie oświadczenia agentowi przez dającego zlecenie w formie pisemnej. Praktyczne znaczenie tej regulacji aktualizuje się, gdy po wprowadzeniu do umowy klauzuli o zakazie konkurencji dający zlecenie dochodzi do przekonania, że były agent nie ma realnych możliwości podjęcia takiej działalności, a z drugiej strony może domagać się wypłaty świadczenia rekompensującego i z tego powodu nie wyraża woli zawarcia porozumienia o anulowaniu klauzuli o zakazie konkurencji. Skutek w postaci zwolnienia byłego agenta od zakazu konkurencji następuje z chwilą, gdy oświadczenie woli o odwołaniu zakazu konkurencji doszło do niego w taki sposób, że mógł się z nim zapoznać; skutek w postaci zwolnienia dającego zlecenie od obowiązku zapłaty świadczenia wyrównawczego następuje natomiast dopiero po upływie 6 miesięcy od chwili skutecznego złożenia oświadczenia woli o odwołaniu zakazu konkurencji.
Zwolnienie się od zakazu konkurencji przez agenta jest możliwe poprzez złożenie oświadczenia agentowi przez dającego zlecenie w formie pisemnej, jednakże dla skutecznego zwolnienia się od zakazu konieczne jest uprzednie wypowiedzenie umowy agencyjnej przez agenta na skutek okoliczności, za które odpowiedzialność ponosi dający zlecenie. Zwolnienia się od zakazu konkurencji przez agenta w opisanym trybie odniesie skutek prawny w terminie 1 miesiąca liczonego od dnia skutecznego wniesienia wypowiedzenia umowy z przyczyn wskazanych w poprzednim zdaniu.
#3 Zakaz konkurencji na zasadzie swobody umów
Możliwość wprowadzenia zakazu konkurencji dotyczy wszelkich innych stosunków prawnych np. umów zlecenie, umów o dzieło, umów o świadczenie usług czy też innych umów na podstawie których dochodzi do współpracy dwóch podmiotów. Zakaz konkurencji na tej podstawie nie został w żaden sposób uregulowany przez ustawodawcę, a sposób ustalenia wzajemnych praw i obowiązków związanych z zakazem konkurencji dokonywany jest wyłącznie na podstawie ustaleń dokonanych przez strony strony umowy tj. na „zasadzie swobody umów”.
Dopóki zatem ze specyfiki danego stosunku prawnego, na podstawie jego wykładni, nie będzie możliwe uznanie, że stanowi tenże stosunek prawny w rzeczywistości jest stosunkiem pracy czy też odpowiada swoim właściwościom umowie agencyjnej, zasady opisane #1 i #2 powinny być stosowane wyłącznie posiłkowo.
Konstruując umowę o zakazie konkurencji na zasadzie swobody umów należy mieć jednak na uwadze brzmienie klauzuli generalnej zgodnie z treścią, której stosunek prawny przede wszystkim nie może sprzeciwiać się naturze stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego. W przeciwnym wypadku może on zostać uznany za nieważny.
Stan prawny na dzień 14 lipca 2024 roku
PRZYGOTOWUJEMY SKUTECZNE UMOWY DOTYCZĄCE ZAKAZU KONKURENCJI
I REPREZENTUJEMY STRONY W SPORACH SĄDOWYCH ZWIĄZANYCH Z ZAKAZEM KONKURENCJI
MASZ PROBLEM PRAWNY Z ZAKAZEM KONKURENCJI?
